1. ادبیات عامّه :

ادبیات عامّه که شامل ترانه ها ، دو بیتیها ، مثلها ، متلها ، چیستانها ، لالاییها ، قصه ها ، متلکها و... است  نمونۀ بارز ذوق و احساسات شوق برانگیز  مردان و زنانی است که اگر چه با گذشت زمان  نام گویندگانشان به فراموشی سپرده شده  است  ، اما سینه به سینه  ازگذشتگان به آیندگان رسیده است . مردم روستاها که همیشه دور از غوغای شهر و در دامن با صفا و طراوت طبیعت و درآغوش کوه ها  و دره ها زندگی می کنند، هر بار كه  با پیش آمد  ناگواری یا مجالس جشن و سروری رو به رو  می شوند ، با بیانی ساده  و بی آلایش  و سرشار از  لطف و  احساس  و محبت با لهجۀ خاص محلی ، آن را بیان  می کنند که دنیایی از شوق و ذوق را  در پیش چشم  شنونده به نمایش می گذارند .  این ادبیات کهن انعکاسی از غم  و شادی ، ناکامی و شادکامی ، پیروز ی و شکست  مردم  است و گنجینۀ ارزشمندی از لغات ، اصطلاحات ، کنایات ، استعارات و تشبیهات  جالب است که گاهی مشکلات لغوی متون نظم و نثر فارسی را مرتفع می سازد .

بدون تردید گردآوری گویشهایی که در قلمرو زبان فارسی وجود دارد ، موجب شناخته شدن بسیاری از واژه های فراموش شده و تقویت و احیاء واژه های به جا مانده می گردد. چه جامعه  امروز ما برای حفظ هویت ملی به گنجینه واژگان خود  نیازمند است.از فواید بی شمار دیگری که از گردآوری گویشهای محلی عاید می گردد ، روشن شدن بنیاد واژه و چگونگی تصور لفظی و معنوی آنهاست.

این موضوع موجب می شودکه ذخیرۀ گرانبهايی از لغات و اصطلاحات مربوط به شئون گوناگون زندگی فراهم آید.تعداد این لغات در لهجه های مختلف به سبب محیط جغرافیايی بسیار است و امکان دارد درتهیۀ فرهنگ واژه ها واصطلاحات علمی به کارآید.      

یکی از گویشهای اصیل و معتبر خراسان که از اهمیت خاصی برخوردار است گویش  مردمان ناحیه هردنگ است.این  منطقه چون در نزدیکی کویر و در منطقه ای کوهستانی واقع شده،درگذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم بیگانگان قرار گرفته و درنتیجه گویش آنها تا حدودی دست نخورده باقی مانده است.

در دهه های اخیر به سبب مهاجرتها و رفت وآمدهای مکرر بین شهر ها و روستاها وتغییر نظام خود اتکایی به وابستگی، و از همه مهم ترگشایش مدارس متعدد  و متفاوت درشهر و روستا، این گویش تحت الشعاع زبان فارسی رسمی وکم کم به فراموشی سپرده می شود.

ازاین رو،جمع آوری واژگان خاص هر گویش از اهمیت بسیاری برخوردار است،به ویژه که موجب غنای زبان فارسی و عدم نیازاستفاده از واژه های بیگانه می گردد.

لهجه و ادبیات عامّه به عنوان بخشی از فولکلور ، محقّق را با مسائل  معیشتی و اقتصادی مردم رویارو می کند . در جوامعی که دامداری مبنای زندگی  را تشکیل می دهد ، آثار دامداری را در ادبیات شفاهیشان منعکس می بینیم(بیهقی،1365) .در دوره گرد آوری خوراک که گوشت جانواران غذای اصلی انسان است ، هر قومی ناچار خود را وابسته به حیوانات  می یابد . با حرمت ، به آنها می نگرد و آنها را زايیده قدرتهای بزرگ     می شمارد .

در زمان رواج کشاورزی ، آب نیز مورد پرستش قرار می گیرد . افسانه هایی که از زمانهای قدیم  بین مردمان نسبت به پاکی  و قداست و اهمیت  آب ملاحظه می شود ، همه یادآور شکوهمندی دوران کشت و زرع است(بیهقی، همان مآخذ ، ص 22).

فی المثل در این منطقه که کشاورزی و دامداری ، نخستین منبع درآمد به شمار  می آید در دو بیتیهایشان  انعکاسی  از این نحوۀ  معیشت را می بینیم .

بِچَر گَله که چُوپُو دَ  عذابَه                        ببار باروُ که باریدن ثوابَه

مَکُ ای جغدیگ امشو تو  نالَه                  که حال دلبرُم امشو خرابَه

بررسی و تحقیق پیرامون ادبیات عامّه هر یک از روستاهاي منطقه مستلزم پژوهشی جداگانه و موضوع تحقیق به خصوصی می تواند باشد .

در اینجا به منظور آشنایی خوانندگان با ادبیات عامۀ منطقه ناحیه هردنگ به پاره ای از موارد اشاره خواهد شد(غوث،1377).